Neden kumar ve aşırı alışveriş davranışı arttı?

Son yıllarda kumar uygulamalarının yaygınlaşması, online alışverişin birkaç tık uzağımızda olması ve riskli finansal hamlelerin sosyal medyada “cesaret” olarak pazarlanmasıyla birlikte “Neden bazı insanlar kendini durduramıyor?” sorusu daha sık sorulmaya başladı. Özellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan bireylerde, kumar, aşırı alışveriş, hızlı yatırım kararları, riskli cinsel davranışlar ya da ani hayat değişiklikleri gibi davranışlara daha sık rastlanabiliyor. Bu durum çoğu zaman “iradesizlik” ya da “karakter sorunu” olarak yorumlansa da, işin nörobiyolojik tarafı çok daha karmaşık. Bu noktada karşımıza çıkan en önemli kelime: Dopamin.

DOPAMİN NEDİR, NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?

Dopamin, beynin ödül ve motivasyon sisteminde rol oynayan temel nörotransmitterlerden biridir. Kısaca söylemek gerekirse, dopamin bize şu mesajı verir: “Bu davranış iyi hissettirdi, bunu tekrar yap.” Yemek yediğimizde, sevdiğimiz biriyle vakit geçirdiğimizde, yeni bir şey satın aldığımızda ya da riskli bir hamle kazanç getirdiğinde dopamin salınımı artar. Bu da beynin o davranışı tekrar etme eğilimini güçlendirir.

DEHB VE DOPAMİN İLİŞKİSİ

DEHB olan bireylerde dopamin sistemi, nörotipik bireylere göre farklı çalışır. Araştırmalar, DEHB’de özellikle ödül beklentisi ve anlık hazla ilgili beyin bölgelerinde dopamin aktivitesinin daha düşük olabildiğini göstermektedir. Bu durum, kişinin içsel olarak şu deneyimi yaşamasına yol açabilir:
    •    Sıkılmaya karşı düşük tolerans
    •    Uzun vadeli hedeflere odaklanmakta zorlanma
    •    Anlık ödüllere yönelme eğilimi
    •    “Heyecan” ve “uyarılma” arayışı

Beyin yeterince uyarılmadığında, kişi kendini adeta düşük pille çalışan bir cihaz gibi hissedebilir. İşte tam bu noktada, dopamini hızlı yükselten davranışlar devreye girer.

KUMAR, ALIŞVERİŞ VE RİSKLİ DAVRANIŞLAR NEDEN ÇEKİCİ GELİR?

Kumar, hızlı yatırım, aşırı alışveriş ya da riskli kararlar, dopamin açısından son derece “zengin” deneyimlerdir. Çünkü bu davranışların ortak birkaç özelliği vardır:
    1.    Belirsizlik içerirler. Kazanıp kazanmayacağınızı bilmemek, dopamin salınımını artıran en güçlü faktörlerden biridir.
    2.    Anlık ödül sunarlar.  Uzun vadeli çaba gerektirmezler. Sonuç hemen gelir.
    3.    Duygusal kaçış sağlarlar.  Sıkıntı, boşluk, yalnızlık ya da değersizlik duygularından kısa süreli uzaklaşma imkânı sunarlar.

DEHB olan bir birey için bu tür davranışlar, sadece “eğlenceli” değil, aynı zamanda sinir sistemini düzenleyen bir araç hâline gelebilir. Bu yüzden kişi çoğu zaman şunu söyler: “Yapmamam gerektiğini biliyorum ama kendimi durduramıyorum.”

BU BİR İRADE SORUNU MU?

Toplumda yaygın bir yanlış inanış vardır: “İsteseydi yapmazdı.” Oysa dopamin sistemi, motivasyon ve davranış kontrolüyle doğrudan ilişkilidir. DEHB olan bireylerde dürtü kontrolünü sağlayan prefrontal korteks daha farklı çalıştığı için, anlık ödüllere karşı direnmek nörobiyolojik olarak daha zor olabilir. Bu durum, davranışların sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; ancak meseleyi “ahlaki zayıflık” yerine “nöropsikolojik bir zorluk” olarak anlamayı sağlar.

DOPAMİN AÇLIĞI: İÇSEL BİR BOŞLUK HİSSİ

Birçok DEHB’li yetişkin, kendini şu şekilde tanımlar:
    •    “Hayatımda hep bir şey eksik gibi.”
    •    “Heyecan yoksa hiçbir şey yapmak istemiyorum.”
    •    “Sıradan şeyler bana çok sıkıcı geliyor.”

Bu durum bazen “dopamin açlığı” olarak tanımlanır. Kişi, kendini canlı hissetmek için daha yoğun, daha hızlı ve daha riskli deneyimlere yönelir.

NE YAPILABİLİR?

Riskli davranışları sadece yasaklamak ya da bastırmak çoğu zaman işe yaramaz. Çünkü bu davranışların arkasında, düzenlenmemiş bir sinir sistemi ve karşılanmamış psikolojik ihtiyaçlar vardır.

Daha sürdürülebilir çözümler şunları içerebilir:

-  DEHB değerlendirmesi ve gerekirse psikiyatrik tedavi

- Dürtü kontrolü ve duygu düzenleme becerileri üzerine psikoterapi

- Günlük hayata sağlıklı dopamin kaynakları eklemek (spor, yaratıcı aktiviteler, sosyal temas, hedefe yönelik küçük başarılar)

- Finansal ve dijital sınırlar koymak(alışveriş limitleri, uygulama kısıtlamaları, bekleme süresi kuralı gibi)

Bazen insanlar kumara, alışverişe ya da riskli kararlara değil; o davranışın getirdiği kısa süreli canlılık hissine bağımlı olurlar. DEHB’de mesele çoğu zaman “yanlış seçimler” değil, beynin ödül sistemini dengelemeye çalışan bir sinir sistemidir.