Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye ödülü alan; Nuri Bilge Ceylan’ın 2014 yapımı Kış Uykusu filmi hâlâ ilk günkü yerini koruyor. Kış uykusu bir hayvanın hayatta kalma stratejisiyken, filmde bir insanın yüzleşmeme hâlini; bir bakıma kendine psikolojik anlamda kör olup, uykuda oluşunu anlatıyor.
Bu filmde hiçbir şey rastlantı değil Ne kelimeler, ne mekân, ne mevsim...
Aydın karakteri üzerinden yalnızca bireysel bir hikâye değil, toplumsal bir eleştiri yapılır. Yaşamsal düzlemde bir “Türk aydını” tipolojisi çizilir. Aydın, kendini toplumdan ayıran, yukarıdan konumlandıran, düşünen ama temas etmeyen bir figürdür.
Yönetmenin mekân ve mevsim seçimi bilinçlidir. Kapadokya’nın gri, sert, oyuk taşları… Bu taşlar yalnızca bir coğrafya değil; Aydın’ın iç dünyasının dışsal temsili gibidir. O mağara otel aynı zamanda bir fil dişi kuledir. Aydın’ın sığındığı, dış dünyayla arasına mesafe koyduğu o yerde Aydın düşünür, yazar, yorumlar; ama eyleme geçemez.
Mevsim kıştır. Her yer karlar altında bembeyazdır. Kar; düşüncelerin, eylemlerin, yaşam sevincinin üzerine yağmış, sıcak olanı adeta dondurmuştur.
Kötülüğe Karşı Koymamak: Erdem mi, Kaçış mı?
Necla – Aydın Tartışması
Filmin en güçlü damarlarından biri, Aydın ile kız kardeşi Necla arasında geçen o uzun, felsefi tartışmadır. Bir sorgulama başlar.
Necla’nın bakışı radikal bir yerden gelir:
“Belki de kötülüğe karşılık vermemek gerekir” der.
“Belki ceza vermezsek, vicdana gelinir.”
Bu yaklaşım ister istemez Victor Hugo’nun Sefiller eserindeki Jean Valjean sahnesini çağrıştırır. Piskoposun, çaldığı gümüşlerle yakalanan adama “Onları ben verdim” demesi… Cezalandırmak yerine merhametle dönüştürmeyi seçmesi.
Necla, kötülükle baş etmenin cezayla değil; vicdanla baş başa bırakarak, hatta utandırarak mümkün olabileceğini savunur.
Aynı ailede, benzer şartlarda büyüyen iki kardeşin dünya görüşleri burada ayrışır. Aydın’ın tepkisi farklıdır:
“Öyle yaparsak hırsızlar, katiller bayram eder. Yeryüzünde taş üstüne taş kalmaz.”
Bu cümleler risk almayan, fil dişi mağarasında konformist yaşayan bir zihnin korkularına dayanır.
Aydın bir yabancılaşma hâlinin içindedir. Topluma yabancı olduğu kadar, kendine de yabancıdır. Necla bunu görür. Onun kendine hayran, onay bekleyen, parlatılmak isteyen hâlini fark eder. Masalarda memleket kurtaran ama konfor alanından çıkmayan; dünyayı analiz eden ama akşam eve dönüp hiçbir şey yapmayan, sürekli “yanlış olan ne” kanalında kalıp, “Peki bunun için ben ne yapıyorum?” sorusuna geçmeyen bir aydın profili.
Temas Etmemek Bir Mekanizma
Burada gördüğümüz şey bir kişilik özelliğinden çok bir savunma mekanizmasıdır. Aydın bir duyguya gerçekten temas ederse değişmek zorunda kalacaktır. Değişmek ise risk ve acı demektir. Bu nedenle kontrollü olmayan ilişkilerde yer almaz. Eşiyle mesafelidir. Kız kardeşine duygusal olarak kapalıdır. Aynı evin içinde yaşasalar da birbirlerinin nerede olduğunu bilmezler. Yemek masasında bir araya geldiklerinde ise iki kutbun teması gibi bir kısa devre yaşanır. Cızırtı sesi eşliğinde soğuk rüzgarlar eser.
Kontrol, Konfor ve Özgürlükten Kaçış
Aydın yalnızca yönetebildiği ilişkilerde rahattır. Sözü yönlendirmek, tartışmayı çerçevelemek ister. Kontrol kaybolduğu anda gerilir. Özgür ruhlu motosikletli gençle konuşurken yaşadığı kendini ispat etme çabası bunun göstergesidir. Genç anı yaşar; planlı değil, yaşamsal olandır. Oysa Aydın kılı kırk yaran, tüm riskleri hesaplayan biridir. Spontane olan, kontrol edilemeyen her şey onda yetersizlik duygusunu tetikler. Bu nedenle genci anlam kalıplarına oturtamaz.
Yılkı Atı: İmajın Peşinden Gitmek
“Yılkı atı var mı?” sorusu sorulmasa belki hiç ilgilenmeyecektir. Ama motosikletli genç sorunca Aydın hemen atın peşine düşer. Bu meraktan çok imajla “nasıl olmalıyım”dan ziyade “nasıl görünüyorum”la ilgilidir. Böylece kendine mesafe alır ve kendine yabancı kalır.
Aydın, otelden ayrılan gence, “resepsiyonist yerinde miydi” diye sorar. “Ödedin mi?” diye sormaz Genç “Para işlerini hallettim” der. İstanbul’a gitmekten vazgeçip sapa bir yerde oturan eski arkadaşı Suavi’ye “Yolumuz buralara düştü” der; oysa özellikle gitmiştir.
Bu küçük diyaloglar “-mış gibi” yaşamanın tezahürleridir. “Mış gibi” yaşamak bir süre sonra kimliğe dönüşür. Kişi oynadığı rol ile kendisi arasındaki farkı unutmaya başlar. Necla’nın “Sen aslında bir şey oynuyorsun” cümlesi buraya oturur niteliktedir.
Hamdi Üzerinden Önyargı Tartışması
Aydın ile Necla arasında İmam Hamdi üzerinden uzun bir eleştiri diyaloğu kurulur. Aydın köşe yazısında onu merkeze koyar, didikler, zayıflıklarını teşhir eder. Necla onu uyarır : “Etinden, sütünden, kemiğinden yararlanıyorsun bu adamın.”
Din, iman, maneviyat üzerine yazarken bir gün camiye gidip gitmediğini; annesinin, babasının mezarına uğrayıp uğramadığını sorar. “Yaşamadığın bir duygunun ahkâmını kesmek ne kadar samimi?” der.
Hamdi, yeğeniyle on kilometre yolu yürüyerek gelir. Çocuk, arabanın camına taş attığı için özür dileyecektir. Aydın “Ben el öptürmeyi sevmem” dese de o el bir süre havada kalır. Çocuk zorlanır, bayılır.
Duygusal Şiddetin Çözümlemesi: Nihal ve Aydın
Nihal’in odasında geçen uzun diyalog adeta bir duygusal şiddet çözümlemesidir.
“Dürüst, adil, hak gözeten birisin… ama yeri geldiğinde insanı ezen birisin” der Nihal.
Açık bir bağırma, fiziksel şiddet yoktur; fakat sistematik bir küçümseme, kontrol ve varoluş alanını daraltma vardır. Aydın’ın “Ben bir göz atayım” diyerek Nihal’in dernek dosyalarını denetlemesi, onun yaşam alanına müdahaledir.
Aydın’ın aynadan gösterilmesi bilinçli bir tercihtir. Narsistik öznenin kendine dönüklüğü, kendi yansımasına âşık oluşu görsel bir metaforla verilir. Mizansen, psikolojik yapıyla örtüşür.
Nihal’in “Gençken korkuyordum, şimdi utanıyorum” cümlesi, sevginin korkuya; korkunun utanca evrildiği bir ilişkiyi özetler.
Yılkı atı, tavşan, kiracılar… Hepsi Aydın’ın güç kurma biçiminin alegorileridir. Yılkı atının dize getirilmesi, tavşanın avlanması hepsi kontrolde tutma çabası, hâkimiyet alanını genişletme denemeleri. İnsan ilişkilerinde de olan aynı şey. Aydın direkt göstermese de herkesin ipini elinde tutuyor: avukat, kiracı, kız kardeş, eş…
Paranın Ateşe Atıldığı An
Başta edilgen gibi görünen imam figürü, finalde ahlaki bir duruş sergiler. Nihal’in getirdiği yüklü parayı kabul etmez. “Bu kadar büyük parayı niye getirdiniz?” diye sorar. Sorusu paraya değil, niyete yöneliktir.
Sonra İsmail gelir. Hapisten çıkmıştır, iş bulamaz, yaşananlardan rahatsız ve sıkışmış gibidir. Masadaki parayı görür. Elinde tek tek ayırır:
“Bu oğlumun önünde yaşadığım onur kırılması için.”
“Bu oğluma attığım tokat için.”
“Bu da sizin vicdanınızı rahatlatmanız için” der ve birden Nihal’in göz yaşları arasında o parayı ateşe atar. Bu sahne yalnızca bir öfke patlaması değil, iyilik maskesinin altındaki hiyerarşinin reddidir. Mesele ekonomik değil, varoluşsaldır. Onuru parayla ölçülen bir adam, o parayı yakarak “Gururumuz satılık değil” der.
Necla Aydın’a göre daha sağ duyuludur: “Açken kemiğini paylaşmak erdemdir. Tokken başkasının önüne kemik atmak değil” der.
Değişim Mümkün mü?
Filmin sonuna doğru bir kırılma yaşanır. Aydın Yılkı atını serbest bırakır. İstanbul’a gitmez. Yıllardır görmediği arkadaşı Suavi’nin evine gider. Ava çıkar. Risk alır. Burada atın özgür bırakılması semboliktir. Aydın uzun zamandır belki de ilk kez kontrolü bırakır. Aydın’ın iç monoloğu bu nedenle kıymetlidir:
“Başka bir adam mı oldum bilemiyorum… İçime yerleşen yeni adam gitmeme izin vermiyor.”
Bu bir itiraftır. Bir öz eleştiridir. Öncesinde Aydın hep nasıl göründüğüyle ilgilenirken, şimdi ilk kez içeriye bakmaktadır.
Gurur ve Sevgi Arasında
Aydın dönüşte vurduğu tavşanı pişirmesi için yardımcısına verirken yukarıya cama bakar, Nihal camdadır. Aydın’ın iç monoloğunu sadece biz duyarız “Seni her dakika, her saniye özlüyorum ama gururum el vermediği için söyleyemiyorum.”
Bu cümle toplumsal cinsiyet kodlarının özeti gibidir. Erkek ağlamaz, güçlü durur, duygusunu saklar. Duyguyu bastırmak erillik sayıldığında ortaya kendine bile yabancı erkekler çıkar.
Burada akla ister istemez Albert Camus’nün Yabancı romanındaki Meursault gelir. Annesinin ölümüne ağlamayan, toplumla arasına mesafe koyan bir adam…
Yeni Bir Sayfa mı?
Filmin sonunda Aydın, yıllardır yazamadığı Türk Tiyatro Tarihi kitabının başlığını atar ve yazmaya başlar. Bu sahne, belki de hayatında açılan yeni bir sayfanın sembolüdür.
