Yapay zekâ sinemayı demokratikleştirirken insan yaratıcılığını tehdit mi ediyor, yoksa ona hiç bilmediği kapılar mı açıyor? Dünya Yapay Zekâ Film Festivali'nde(WAIFF) bir gün boyunca bu sorunun peşine düştük. Bir tarafta yapay zekâyı yeni bir anlatım aracı olarak görenler, diğer tarafta sanatın insanın bilinç ve bilinç dışından beslendiğini savunanlar vardı. Belki de asıl mesele şu: Yapay zekâ çağında insan olmanın anlamı değişiyor mu?
Frankenstein'ın yarattığı canavarın hikâyesini hepimiz biliriz. İnsan, kendi elleriyle yarattığı şeyin bir gün kendisini yok edeceğinden korkar. Bugün yapay zekâ karşısında hissettiğimiz endişe de biraz buna benziyor. Acaba kendi sonumuzu mu hazırlıyoruz? Yoksa insanlık tarihinde yeni bir yaratıcı dönemin kapısını mı aralıyoruz?
124 FİLM BAŞVURMUŞ
Teknolojiyle arası bir türlü düzelmeyen biri olarak yapay zekadan hoşlanmaya başladım. Bu hoşlantım karşılıklı mı değil mi anlamak için pazartesi günü Ay Yapım’ın yapay zeka şirketi olan ai Yapım’ın katkısıyla düzenlenen Dünya Yapay Zeka Film Festivali’ne (WAIFF) katıldım. Mevzumuz derindi, yapay zekanın teknolojisi, müziğe etkisi, filmlere katkısı, dağıtımı, demokrasisi ve bürokrasisi aynı gün masaya yatırıldı.İlk kez İstanbul’da düzenlenen festivale 124 film başvurmuş. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürü Birol Güven, Amazon Prime Video Türkiye Müdürü Alptuğ Çopuroğlu, müzisyen Toygar Işıklı gibi isimlerin jüri üyeliği yaptığı festivalde 6 kategoride ödüller verildi. Ödül alan filmler 2027’de nisan ayında Cannes’da düzenlenen festivalde yarışacaklar. Bu kuşkusuz Türkiye'deki yapay zekâ üreticileri için yeni bir kapı aralayacak.
HİKAYE ANLATMANIN YENİ YOLLARI
Festivalin temel meselesi aslında çok net; hikâye anlatmanın yeni yollarını keşfetmek. Ancak gün boyunca dinlediğim konuşmalar, meselenin yeni bir teknoloji kullanmaktan çok daha büyük olduğunu gösterdi. Çünkü karşımızda yalnızca film üretme biçimimizi değiştiren bir araç yok. Alışkanlıklarımızı, üretim ekonomimizi, izleme kültürümüzü, hatta yaratıcılık tanımımızı değiştirme potansiyeli taşıyan bir dönüşüm var.
MERAK, İLERLEMENİN KAYNAĞI
Festival Başkanı Marco Landi'nin konuşması önemli bir cümleyle başladı. Apple'da çalıştığı dönemde Steve Jobs'a inovasyonun kaynağını sorduğunu, Jobs'un ise tek kelimeyle cevap verdiğini anlattı: Merak. Landi'nin Türkiye'ye duyduğu sevgiyi anlatması da hoş bir ayrıntıydı. Nemrut'tan Mardin'e, Pamukkale'den İstanbul'a uzanan Türkiye ziyaretlerinden söz ederken WAIFF'i İstanbul'a getirme hayalinin gerçekleşmesinden duyduğu mutluluğu paylaştı.
YAPAY ZEKA YARTICI DEĞİL
Ona göre yapay zekâ, hikâye anlatımını demokratikleştiren yeni bir araç. Eskiden büyük bütçeler, kalabalık ekipler ve güçlü yapım şirketleri gerektiren üretim süreçlerine artık daha fazla insan erişebiliyor. Üstelik yapay zekâ sayesinde görünürlük kazanmak da mümkün. Landi'nin altını çizdiği nokta önemliydi…. Yapay zekâ yaratıcı değil, yaratıcı olan insan. Bunu bisiklet örneğiyle anlattı. Bisikleti nasıl insan kullanıyorsa yapay zekâyı da insan yönetiyor.
YAPAY ZEKÂNIN DÖRT SENARYOSU
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürü Birol Güven'in konuşması, festivalin en tartışmalı başlıklarından birini oluşturdu. Güven, yapay zekâ karşısında dört farklı senaryodan söz etti. İlkinde yapay zekâ bizim asistanımız. Bize yardımcı oluyor, işlerimizi kolaylaştırıyor. İkincisinde ise yararcı diktatör. Tıpkı bizim iyiliğimizi istediği için ne yapacağımıza karar veren bir anne ya da doktor gibi. Üçüncü senaryoda yapay zekâ bizi köleleştirebilir. Dördüncüsünde ise her şeyi bilen, gören ve kaydeden bir sistemle karşı karşıyayız.
Güven'in özgürlüğümüzü algoritmalara teslim ettiğimiz yönündeki tespiti de düşündürücüydü. Navigasyonun bile bize nereden gideceğimizi söylemesi üzerinden aslında hayatımızın ne kadarını algoritmalara bıraktığımızı sorguladı.
YAPAY ZEKA BEYAZ, ERKEK VE AVRUPALI MI?
Üstelik Birol Güven, yapay zekânın kimliğini de tartışmaya açtı: Yapay zekâ erkek mi, kadın mı? Yoksa Avrupalı, beyaz bir erkek mi?
Bu soru, teknolojinin tarafsız olduğu yönündeki yaygın kabulü de sorgulatıyor.
Güven'e göre; "Yapay zekâ hayatımızı baştan aşağı değiştirecek bir buluş. Üstelik tarihte ilk kez küçüklerin büyüklerden daha fazla şey bildiği bir dünyadayız. Gençler artık bir şeylere sahip olmak yerine abone olmayı tercih ediyor. Mülkiyet kavramı dönüşüyor. İçinde bulunduğumuz dönemi şimdilik dijital uygarlık çağı olarak tanımlayabiliriz."
YAPAY ZEKA SANAT SİNEMASI YAPAMAZ
Peki, bütün bunlar sinemayı nasıl değiştirecek?
Güven'in cevabı biraz karamsardı. Ona göre yapay zekânın bilinci de bilinç dışı da yok. Endüstriyel sinema bilincimizden, sanat sineması ise bilinç dışımızdan besleniyor. Endüstriyel sinema izleyiciye cevaplar sunarken, sanat sineması sorulara yeni sorular ekliyor. Sanat filmi satır aralarını anlatıyor. Yapay zekâ ise henüz o satır aralarını okuyabilecek bir yerde değil.
Bu nedenle yapay zekâyla sanat filmi üretilemeyeceğini savundu.
Birol Güven'e sonuna kadar katılsam da, gelişen teknoloji sayesinde iki sene sonra yapay zekanın neler yapabileceğini hayal bile edemiyorum. O nedenle bugün sormamız gereken soru, yapay zekânın sanat yapıp yapamayacağından önce insanın yapay zekâyı kullanarak nasıl bir sanat üretebileceği.
YALNIZLIK VE YAŞAM MÜCADELESİ ÖNE ÇIKIYOR
Festivalin en ilgi çekici örneklerinden biri, Çukur evreninin Vartolu Saadettin karakterine odaklanan yeni yapımıydı. AI Yapım ortamı, büyüme ve pazarlama stratejisi yöneticisi Yüce Zerey, doğru hikâyeyi doğru izleyiciye ulaştırmanın her zaman zor olduğunu söyledi. Araştırmalarına göre izleyicilerin yüzde 46'sı ne izleyeceğini bulmakta zorlanıyor. Dijital dünyada artık yalnızca içerik üretmek değil, o içeriğin keşfedilebilir olmasını sağlamak da büyük önem taşıyor.
Zerey'in anlattığı bir başka araştırma ise Türkiye'deki hikâyelerin ruhuna dair ilginç veriler içeriyordu. Türkiye'de üretilen içeriklerde yalnızlık ve izolasyon temalarının oranı yüzde 55'in üzerine çıkarken Arjantin'de bu oran yüzde 46 civarında. Yaşam mücadelesi, kriz, çaresizlik, suçluluk ve varoluş gibi temalarda Türkiye'deki içeriklerde öne çıkıyor. Yani yapay zeka temalarımız aslında festival sinemamız gibi...
Bana kalırsa bu veriler, yapay zekâ tartışmasının ötesinde üzerinde durulması gereken bir meseleye işaret ediyor. Hikâyelerimiz değişiyor ama insanın yalnızlığı, korkuları ve hayatta kalma mücadelesi hâlâ anlatacak çok şey barındırıyor.
VARTOLU GERİ DÖNDÜ
Yönetmen Umut Aral'ın anlattığı Vartolu projesi ise yapay zekânın bir yapım sürecinde nasıl kullanılabileceğini gösteren somut bir örnekti. Gökhan Horzum'un senaryosuyla hazırlanan hikâye, 90'larda Doğubayazıt'ta geçiyor. Vartolu Saadettin'in, yani Salih'in geçmişine uzanıyoruz. Aral, projeye geleneksel bir film hazırlar gibi hazırlandıklarını anlattı: "yapay zekâda güneş hiç batmıyor. İstediğiniz atmosferi istediğiniz zaman yaratabiliyorsunuz. Ancak bütün bunlar iyi bir senaryonun, iyi bir yönetmenin ve doğru bir kurgunun gerekliliğini ortadan kaldırmıyor. Bu filmde sanat yönetimi, kostüm, oyuncu seçimi, karakter tasarımları ve storyboard çalışmaları yapıldı. Ardından gerçek oyuncuların hareketlerinden yararlanılarak dijital karakterler oluşturuldu. Ortaya tamamen yapay zekâ ürünü olmayan, insan emeğiyle teknolojinin bir araya geldiği hibrit bir film çıktı."
Ancak festivalin hemen ardından ortaya çıkan görüntülerle Çukur'da Vartolu'ya hayat veren, karakterin fenomenleşmesinin ana sebebi Erkan Kolçak Köstendil sosyal medyadan haklı bir sitemde bulundu. Üretilen Vartolu'nun bir aktöre yani kendisine benzediğini söyleyen Köstendil aklımda bambaşka sorular açtı. Oyuncusuz film çekmek belki heyecan verici ama bir aktöre de bu kadar benziyorsa o içerik ne kadar etik?
TOKENLARIN DA BİR EKONOMİSİ VAR
Yapay zekâyla film üretmenin maliyetleri de festivalin önemli başlıklarındandı. Yüce Zerey'in token ekonomisi üzerine yaptığı sunumda, üretimin görünmeyen maliyetlerine dikkat çekildi. Yapay zekâya verdiğiniz her komut, yaptığınız her deneme ve yeniden üretim bir maliyet oluşturuyor. Özellikle öğrenme aşamasında gereksiz token harcamak bütçeyi hızla büyütebiliyor. Dolayısıyla yapay zekâyı kullanmak kadar hangi işi ona vereceğinizi bilmek de önemli.
Bu noktada müzisyen Doğan Aşkıner'in sözleri de dikkat çekiciydi. Ankara Echoes ile üretimlerinde yapay zekâdan yararlandıklarını ancak sözleri ve besteleri kendilerinin yazdığını anlattı. Duyguyu insanın verdiğini, teknolojinin ise üretim sürecine katıldığını söyledi. İnsan olmanın gerekliliklerinin yapay zekâyla çalışmaya başladıktan sonra arttığını ifade etti.
Aslında bütün festivalin özeti olabilecek bir cümleydi bu.
YAPAY ZEKÂYLA ÜRETİLEN HER ŞEY BİR GÜN VINTAGE OLACAK
WAIFF Festival Direktörü, BetaSeries temsilcilerinden Julien Raout ve Monelli Studio-Gilm ai CEO'su Stefano Landi sunumlarında yeni sinematik dilin nasıl oluşacağı üzerinde durdular. Yapay zekâ üretimine erişimin demokratikleşmesi sayesinde Lübnan'dan Kongo Cumhuriyeti'ne kadar farklı ülkelerden yaratıcılar uluslararası platformlarda görünür olabiliyor. Ancak teknolojinin hızı da baş döndürücü. 2025 yılında ürettikleri bir filmin bugün artık vintage olarak değerlendiriliyor.
Daha bir yıl önce yeni ve heyecan verici olan bir üretim biçiminin bugün eski görünmesi, bu teknolojinin ne kadar hızlı ilerlediğini gösteriyor.
Üstelik yapay zekâ içeriklerinde ünlü oyuncuların bulunmaması, hikâyenin önemini daha da artırıyor. İzleyiciyi ekrana bağlayacak şey yalnızca tanıdık bir yüz değil, anlatılan hikâye olacak.
ATATÜRK'Ü GENÇ KUŞATLARA ANLATMAK
Festivalde dikkat çeken bir başka sunum da Atatürk üzerine yapay zekâyla hazırlanan The Diary of Father projesiydi. Yönetmen Turhan Doğu ve yapımcı Hazal Aydın, Atatürk'ü genç kuşaklara ve dünyaya anlatmak istediklerini söyledi.
Bu projenin üretim sürecinde de yapay zekânın ucuz bir yöntem olmadığı özellikle vurgulandı. Film dört haftada üretilmiş olsa da arkasında üç yıllık bir hazırlık süreci bulunuyordu. Tek bir token'ı bile boşa harcama lüksleri olmadığını anlattılar.
Yani yapay zekâ kullanmak, hiçbir emek harcamadan film yapmak anlamına gelmiyor.
RÜYALARIMIZI BİLE GÖREBİLİR MİYİZ?
Günün benim açımdan en etkileyici konuşmalarından biri kendisini bir medya sanatçısı olarak tanımlayan Ecem Dilan Köse'ye aitti. 2018 yılından beri yapay zekâyı sanatsal üretiminde kullanan Köse, insanın bilinci ve bilinç dışıyla yapay zekâ arasında kurduğu ilişkiyi anlattı. Rüyaları izleyen bir heykel çalışmasından ve bu çalışmayı yapay zekâyla başka bir boyuta taşıma arzusundan söz etti.
İşte burada yapay zekânın yalnızca pratik bir üretim aracı olmadığını, insanın kendisini ve kendi zihnini keşfetmesine de aracılık edebileceğini düşündüm.
Belki yapay zekâ kendi başına bir rüya göremiyor. Ama insanın rüyasını görünür kılmasına yardımcı olabiliyor.
Bu ayrım önemli.
SİNEMA SALONLARINI KİM KURTARACAK?
Bütün bu heyecan verici gelişmelerin arasında Birol Güven'in en çok üzerinde durduğu konulardan biri de geleneksel sinemanın geleceğiydi.
Yapay zekâyla film üretmek mümkün. Peki insanlar bu filmleri izlemek için para verip sinema salonlarına gidecek mi? Çin'de bu yönde yapılan denemelerin başarısız olduğunu belirten Güven, devletin yapay zekâ üretiminden önce geleneksel sinemayı ve sinema salonlarını desteklemesi gerektiğini savundu.
Bu, üzerinde uzun uzun düşünmemiz gereken bir mesele.
Çünkü sinema yalnızca bir hikâyeyi izlemek değildir. Karanlık bir salonda tanımadığınız insanlarla aynı duyguyu paylaşmaktır. Bir sahnede birlikte nefes tutmak, birlikte gülmek, birlikte ağlamaktır.
Ekranda gördüğümüzden çok hissettiğimiz önemlidir.
Peki yapay zekâyla üretilen filmler, sinema salonlarının geleceğini kurtaracak mı, yoksa onları daha da mı zayıflatacak? Henüz bilmiyoruz.
FRANKENSTEIN OLMAK YERİNE PARTNER OLMAK
Festivalin sonunda ödül töreni yapıldı. Arkadaşlarım Emre Erkan ve Serdar Kökçeoğlu da ödül alan isimler arasındaydı. Ürettikleri filmlerle 2027 yılında Cannes'da Türkiye'yi temsil edecek olmaları ayrıca sevindiriciydi.
Gün boyunca dinlediğim konuşmalardan sonra aklımda tek bir düşünce kaldı: Yapay zekânın nereye gittiğini bilmiyoruz. Ama insanın hayatında giderek daha fazla yer kaplayacağı kesin.
Belki de yapay zekâya Frankenstein muamelesi yapıp bizi yiyeceğinden korkmak yerine onunla nasıl bir ilişki kuracağımızı düşünmeliyiz.
Birol Güven'in benzetmesiyle söyleyecek olursak, şu anda yapay zekâyla flört ediyoruz. Hatta nişanlandığımızı bile söyleyebiliriz. Peki bu ilişki evliliğe mi dönüşecek, yoksa bir noktada nişan mı atacağız?
Bunu zaman gösterecek.
Ancak bir şeyi unutmamak gerekiyor: Yapay zekâ ne kadar gelişirse gelişsin, insanın neden hikâye anlatmaya ihtiyaç duyduğunu anlamadan sinemanın geleceğini konuşamayız.
Çünkü sinema, teknolojiyle görüntü üretmekten ibaret değil. İnsanın kendisini, başkasını ve dünyayı anlamlandırma çabası.
Belki de yapay zekâ çağında en çok ihtiyacımız olan şey, daha fazla cevap değil, daha iyi sorular sormaktır.
